Het citizen-scienceproject ‘CurieuzeNeuzen’ van 2016 wil de luchtkwaliteit in de stad Antwerpen nauwkeurig in kaart brengen. Het is een initiatief van de Ringland Academie in samenwerking met onderzoekers aan de Vrije Universiteit Brussel en de Universiteit Antwerpen. Niet minder dan 2.000 stadsbewoners draaien mee als volwaardige ‘burger-onderzoekers’ door buiten aan hun raam meetsensoren op te hangen. Het is een Europese primeur dat deze metingen op zo’n grote schaal uitgevoerd worden.

Een project voor en door burgers

Het CurieuzeNeuzen-project biedt aan 2.000 inwoners, gezinnen, verenigingen en scholen de kans om de luchtkwaliteit te meten aan de straatkant van hun woning, appartement of gebouw. Via een eenvoudige meetopstelling worden aan de buitenkant van het raam twee meetbuisjes bevestigd. Die sensoren zullen gedurende de hele maand mei nauwkeurig de concentratie van het stikstofdioxide (NO2) in de omgevingslucht meten. Daarnaast gaan we ook de neerslag van fijnstof op de meetopstelling bepalen. Stikstofdioxide en fijnstof zijn belangrijke indicatoren van  luchtverontreiniging veroorzaakt door het verkeer. Meer uitleg over de meetmethode vind je hier. Bekijk hier de luchtkwaliteitskaart van Antwerpen Het CurieuzeNeuzen-experiment is een citizen-scienceproject, waarbij de bevolking actief betrokken wordt bij wetenschappelijk onderzoek.  Burgers verzamelen data onder leiding van professionele wetenschappers. CurieuzeNeuzen gaat uit van de Ringland Academie, de studiedienst van de burgerbeweging Ringland. De wetenschappelijke begeleiding gebeurt door professoren van de Vrije Universiteit Brussel (VUB), de Universiteit Antwerpen (UAntwerpen) en het Onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving (HIVA) van de KU Leuven. Bij het uitwerken van CurieuzeNeuzen stelden ook talloze experts aan Vlaamse en buitenlandse onderzoeksinstellingen hun expertise (gratis) ter beschikking.

 

Wat is het doel van CurieuzeNeuzen?

Bovenal wil het CurieuzeNeuzen-project de wetenschap een stap vooruit brengen. Tijdens het project worden data verzameld, die gebruikt zullen worden in een wetenschappelijke publicatie over buurt-tot-buurtvariatie in stedelijke luchtkwaliteit. Binnen dezelfde stad zijn er tussen wijken en straten grote verschillen in luchtkwaliteit, maar de bestaande studies geven daar weinig inzicht in. Vooral de concentraties van verkeersgerelateerde stoffen kunnen zeer sterk variëren door het zogenaamde ‘street canyon’-effect. In een drukke straat blijven de vervuilende stoffen langer hangen en is de luchtkwaliteit slechter, terwijl iets verder, nabij parken of in meer open bebouwing, ze opmerkelijk beter is. CurieuzeNeuzen wil die buurt-tot-buurtvariatie in een grote stad gedetailleerd in kaart brengen. In het voorjaar van 2014 was Antwerpen al in de ban van het AIRbezen-project, waarbij inwoners een aardbeienplantje op de vensterbank plaatsten. De analyse van de afzetting van fijnstof op de bladeren van de aardbeiplanten leverde gedetailleerd inzicht in de ruimtelijke spreiding van verkeersgerelateerd fijn stof in de stad Antwerpen. CurieuzeNeuzen bouwt voort op de kennis en ervaring die werd opgedaan tijdens AIRbezen en gaat nog een stap verder. Het is de eerste keer in Europa dat op een dergelijk grote schaal een citizen-scienceproject wordt uitgerold waarbij zowel NO2– als fijnstofmetingen gebeuren. En het is niet toevallig dat dat net in Antwerpen gebeurt. Antwerpen is een hotspot voor hoge NO2– en fijnstofconcentraties, onder meer omdat de Antwerpse Ring de buitenwijken van de stad doorkruist. Anderzijds staan in Antwerpen ook initiatieven op stapel om de luchtkwaliteit in de binnenstad te verbeteren. Sommige maatregelen, zoals de lage-emissiezone, zijn al in uitvoering. Vanaf 1 februari 2017 zullen de meest vervuilende auto’s geweerd worden uit de binnenstad. Andere maatregelen, zoals het voorstel van Ringland om de Ring te reorganiseren en te overkappen, liggen momenteel op de tekentafel, en worden hopelijk zo snel mogelijk doorgevoerd. Een studie door VITO heeft vorig jaar immers aangetoond dat Ringland kan leiden tot een gevoelige verbetering van de luchtkwaliteit in Antwerpen. CurieuzeNeuzen wil een ‘nulmeting’ doorvoeren, en de situatie in kaart brengen zoals ze nu is – dus voor de lage-emissiezone en Ringland gerealiseerd zijn. Door nu metingen te doen, en vervolgens opnieuw na de invoering van de maatregelen, kan men becijferen wat het effect daarvan is op de stedelijke luchtkwaliteit.

Meten is weten

Een belangrijk aspect van citizen science is sensibilisatie. Een citizen-scienceproject zorgt voor een grote betrokkenheid bij de deelnemers. CurieuzeNeuzen wil de burgers bewust maken van het belang van een gezonde leefomgeving in de stad, en dus ook van het belang van maatregelen om de luchtkwaliteit in de stad te verbeteren. Zo werken we ook aan een breed draagvlak bij de Antwerpenaren om de luchtkwaliteit in en rond de stad aan te pakken.

Waarom precies NO2 meten?

De kranten besteedden met het dieselgate-schandaal in het najaar van 2015 wekenlang aandacht aan stikstofoxides. Die moleculen ontstaan bij verbranding op hoge temperatuur, zoals in de motor van een auto. Stikstofoxides bestaan uit een mengsel van stikstofdioxide (NO2) en stikstofmonoxide (NO). NO is weinig gevaarlijk voor de gezondheid. Het heeft een korte levensduur in de atmosfeer, en wordt snel omgezet tot NO2 door reacties met zuurstof en ozon. Dat NO2 heeft daarentegen wel belangrijke effecten op het milieu (vorming van smog en zure regen) en de gezondheid (irritatie van de luchtwegen, verergering van astma of chronische bronchitis). In het dieselgate-schandaal werd de uitstoot van stikstofoxides door diesels gemanipuleerd met behulp van zogenaamde sjoemelsoftware. Het verkeer draagt voor ongeveer de helft bij aan de totale uitstoot van NO2 in Vlaanderen, waarbij dieselwagens veel meer NO2 produceren dan benzinewagens. NO2 is een belangrijke stof om te meten, omdat het beschouwd wordt als een indicator voor verkeersgerelateerde luchtverontreiniging. Antwerpen vormt een hotspot in West-Europa met hoge NO2-concentraties, omdat verschillende drukke verkeersaders de stad doorkruisen. De belangrijkste bron van NO2 is de Ring.

Hoe gebeuren de metingen?

Bij het CurieuzeNeuzen-project gebeurt de meting van NO2 in de lucht door zogenaamde Palmes-diffusiebuisjes. Op elk meetpunt hangen vier weken lang in de buitenlucht 2 buisjes. In elk buisje zit een laagje gel dat NO2-deeltjes uit de lucht absorbeert. Na 4 weken gaan de buisjes naar het laboratorium voor analyse. De totale hoeveelheid NO2 opgeslagen in de gel geeft de gemiddelde concentratie NO2 in de buitenlucht. Om zeker te zijn van correcte meetresultaten worden twee buisjes opgehangen en berekenen we de gemiddelde waarde van de twee. De Palmes-diffusiebuisjes die we in het het CurieuzeNeuzen-project gebruiken, werden getest door de VMM en geven zeer betrouwbare resultaten. Gedurende het 4 weken durende experiment zet zich ook fijnstof af op het V-bord van de meetopstelling. Dat fijnstof wordt na 4 weken zorgvuldig met een reinigingsdoekje van het V-bord afgeveegd. De doekjes worden vervolgens geanalyseerd in het lab. De meting van fijnstof gebeurt door het aantal magnetiseerbare partikels op het doekje te bepalen (zelfde methode als in het AIRbezen-project).

Wie organiseert het project?

De Ringland Academie is een groep van geëngageerde burgers en experts die het voorstel van de vzw Ring Genootschap tot reorganisatie en overkapping van de Antwerpse Ring ondersteunen via wetenschappelijk advies en onderzoek. Binnen de Ringland Academie is een vrijwilligersgroep actief die het citizen-scienceproject CurieuzeNeuzen organiseert.

Wie staat in voor de wetenschappelijke begeleiding?

Prof. dr. ir. Filip Meysman, specialist milieuchemie binnen het Departement Analytische Milieu en Geochemie van de Vrije Universiteit Brussel (VUB) Prof. dr. ir. Roeland Samson, specialist luchtverontreiniging binnen het Laboratorium voor Milieu en Stedelijke Ecologie, Universiteit Antwerpen (UA)

Wat vooraf ging

Begin 2014 lanceert Ringland een totaaloplossing voor mobiliteit en leefbaarheid in en om Antwerpen. Het voorstel creëert een niet te stoppen dynamiek. In het straatbeeld duiken duizenden affiches op, fietsers laten aan iedereen weten: ‘Ik wil op Ringland fietsen’, en langs de Ring planten burgers en organisaties met een hart voor Antwerpen de vlag van Ringland. Festivals, evenementen en bekende gezichten verbreden het draagvlak.
Burgers participeren via crowdfunding aan studies die het voorstel verfijnen en onderbouwen.
Ook overheden zijn steeds meer geïnteresseerd in het plan. De Antwerpse gemeente- en districtsraadsleden, het Vlaams Parlement en de Vlaamse regering luisteren, stellen vragen en raken mee overtuigd van deze unieke kans.

75.000 Antwerpenaars steunen het idee voor een nieuwe volksraadpleging, omdat ze niet geloven dat de bestaande plannen voor de Oosterweelverbinding verenigbaar zijn met een volledige overkapping. Samen met een procedure bij de Raad van State door de actiegroepen Ademloos en stRaten-generaal, houden ze zo de druk op de ketel om tot een politiek akkoord te komen.

En plots gaat het snel. De inzichten zijn gegroeid, de plannen meer en meer verfijnd, en dankzij intendant Alexander D’Hooghe verbetert ook de verstandhouding tussen de betrokken instanties en burgers.
Begin 2017, amper drie jaar na de start, sluit Ringland samen met stRaten-generaal en Ademloos, de stad Antwerpen en de Vlaamse regering het Toekomstverbond, een akkoord dat moet leiden tot de volledige overkapping.

In de zomer krijgen zes ontwerpteams de opdracht om, onder leiding van de intendant, de overkapping concreet uit te werken.

Ringland in een notendop

Ringland pleit van bij het begin voor een totaaloplossing, zowel voor de mobiliteit als voor de leefbaarheid, in en rond Antwerpen. De volledige overkapping van de Ring is dé oplossing voor meer ruimte en groen, vlot en veilig verkeer, een betere gezondheid en een veel grotere leefbaarheid.

Ringland formuleerde enkele essentiële uitgangspunten:

  • scheiding van doorgaand en stedelijk verkeer, om de Ring vlotter en veiliger te maken
  • minder verplaatsingen met de auto, ten voordele van meer verplaatsingen te voet, met de fiets of het openbaar vervoer
  • het sluiten van de Ring als sluitstuk van het hele verhaal, met een verplaatsing van het zwaar en doorgaand (haven)verkeer naar het noorden
  • groene verbindingen tussen stad en rand, Luchtbal en Merksem,…

Toekomstverbond in een notendop

In 2017 sluiten de burgerbewegingen en de overheden het Toekomstverbond, een akkoord om samen tot een volledige overkapping te komen.

Daarin komen de partijen overeen dat:

  • alvast 1,25 miljard euro wordt vrijgemaakt voor de eerste fase van de volledige overkapping
  • de Oosterweelverbinding er toch komt, maar enkel voor stadsregionaal verkeer, terwijl het doorgaand verkeer het Haventracé rond de stad moet volgen
  • de mobiliteit in de grote vervoersregio (van Beveren tot Brecht) verbeterd moet worden via een Routeplan 2030, waardoor het aantal verplaatsingen met de auto vermindert, dankzij een modal shift naar meer verplaatsingen te voet, met de fiets of met het openbaar vervoer (modal split 75/25 naar 50/50)
  • er voortaan constructief wordt samengewerkt, met inspraak van de burgers
  • de procedures bij de Raad van State worden stopgezet

Modal split 50/50

De modal split 50/50 gaat uit van de helft verplaatsingen te voet, met de fiets of met het openbaar vervoer en de helft met auto’s en vrachtwagens. Het Routeplan 2030 voor de Vervoersregio Antwerpen moet helpen om deze ambitie te realiseren. Het wordt uitgewerkt op een van de vier werktafels binnen de Werkgemeenschap. Ringland vindt de modal shift naar 50/50 een vooruitgang, maar durft voor nog meer ambitie te pleiten. Ringland is door buitenlandse voorbeelden overtuigd dat 70/30 realiseerbaar is.

CurieuzeNeuzen

Op deze site vind je alle info over het CurieuzeNeuzen-project van de Ringland Academie uit mei 2016. Zoek je info over het nieuwe project CurieuzeNeuzen Vlaanderen 2018 van Universiteit Antwerpen? Surf dan naar www.standaard.be/curieuzeneuzen

X
- Enter Your Location -
- or -